⚓️yuşa / يوشع بایرام اوغلی⚓️

⚓️yuşa / يوشع بایرام اوغلی⚓️

04-07-2022

11:22

Şehzade Mustafa’nın katli hadisesi hem Osmanlı tarihinde hem de Kanuni dönemi özelinde çok ama çok tartışılan bir konu olagelmiştir. Şehzade Mustafa’nın herkesin (bilhassa da askerin ) gözdesi olması, onun katlinden sonra ortalığın karışmasına neden olmuştur. Topkapı arşivindeki+

Aşağıda suretini sizlerle paylaştığım bu belge , şehzade Mustafa’nın katlinden (1553) takribi bi beş sene sonrasına aittir. Aslında mektubun yazılış nedeni Yeniçerilerin ağalarından olan şikayetleridir. Fakata burada şehzade Mustafa’nın ölümüyle alakalı olarak da doğrudan içinde

biriktirdiklerini söylemişlerdir. Normalde yeniçeriler dileklerini ağaları veya vezirler vasıtasiyle padişah’a arz ederlerken hiddet ve gazaba geldiklerinden bizzat padişah’a hitap etmek suretiyle bir Ariza yazıp takdim etmişlerdir.

Bu arizada açıkça Kanuni’yi dahi tehdit etmekten çekinmedikleri görülür. Bu arizanın yazılmasından evvel yeniçeriler, padişaha şifahen (sözlü) şikayette bulunmuşlar fakat tesir etmeyince mektup yazmışlar. Mektupta Kanuni’ye şu şikayetlerde bulunuluyor:

“ Devletlû hünkarın ayağı toprağına yeniçeri kullarının arzıhali budur ki … Haliya ağamız olan kimesnenin elinden aciz ve fermande (fürûmânde) kaldık. Al-i Osman peyda olalu ve yeniçeri, yeniçeri olalu böyle zalim, böyle haramzade müfsid, suret uğrusu şeytan sofusu azyemez+

ağa ne gelmiştir ve ne gelecektir. Diyerek ağalarından duydukları rahatsızlıkları dile getirmişlerdir. Hatta ağalarının kötülüğünü vurgulamak için “ bunun zamanında yeniçeri olmaktan gavur olmak yeğdir.“diyecek kadar ileri gitmişlerdir.

Padişaha şikayetlerine devam eden yeniçeriler “ Devletlu Padişah! sen bunu adam sanursın; bu adam değildir; bu şeytan aleyhüllane kendusidir. Hayf yazdık, senin buna ittüğin itikada. Haşa ve kella bu, senin terbiyende büyümüş ola.

Yazuk değil midir? Ne hak bilür ne şeriat bilür bir zalim müfsiddir kanden geldi?” Rüstem Paşa’ya da geçirmeyi unutmayan yeniçeriler bunu “ Evvela her kim bunu ortaya getürüb ağa olmasına sebep olduysa Tanrı rahmetinden mahrum ola.” Şeklinde ifade etmişlerdir.

Ağalarının yaptıkları zalimliklerden şikayet eden yeniçeriler ocaktaki arkadaşlarının haksız yere katlinden dem vurmaktadırlar.“Bigünah bunca kişinin dirliğine mani olup ve nice kimesnenin dahi katline sebep olur; ahırette bunun cevabı senden mi talep olunur,yoksa kendusinden mi?

Niçin görmezsin, Padişah-ı alem-penahsın, hak katında ne cevap vereceksin?” demektedirler. Ocaktaki yaşlı ve tecrübeli ağaların sürgün edilerek yerlerine uygunsuz ve kendine taraftar olan kimseleri iş başına getirdiğinden şikayet eden yeniçeriler+

Ocak ihtiyatlarının Anadolu’ya tayin edilip bir nevi sürüldüğünü ve eskiden Rumeli dışında ,yeniçeriler bir yere tayin olunmazken şimdi Erzurum’a kale dizdarı yapılır oldu diyerek Bu sayede kızılbaşların ordusuna adam kaçması ve ordusunu ateşli silahlarla donatmasını+

kolaylaştırdığını sert bir dille ifade etmektedirler: “Kendu sikarı (şikarı) kande bir oğlan var ise ileru çeküb yaban oğlanlarına yayabaşılık ve bölük başılık virüb, kande bir ihtiyar var ise bir bahane ile ya Erzurum hisarına veya dizdarlığına çıkarur oldu;+

atan ve deden zamanında yeniçeri kullarının bir günahı oldukta Rumelinden gayrı yere çıkarmazlardı; bu ağanın zamanında Erzurum’a gider oldu, kızılbaşa gitmesi kolay olsun.”Padişaha bütün bu anlatılanların bir uydurma olmadığına ikna etmek içinde“Teftiş eylen,görürsiz.” Derler+

Üstelik bu ağa zamanında ulufelelerin yok yere kesilmesi sonucunda ulufesi kesilen askerlerin kızılbaşa ( Safevilere) gittiğini belirtmektedirler: “ Bu ağa zamanında ulûfesi kesilen yeniçerilerin kaçı kızılbaşa çıkıp gitmiştir.”

Kanuni’nin sahip olduğu gücü takdir eden yeniçeri Yine de bu uygulamalara karşı sessiz kalmad”Elhamdülillah İslam Padişahısın,her ne yire ki kasd etsen elün yeter. Bu mel’un,ağa olmazdan evvel kızılbaş ne miktar tüfenklüye kadir idi,şimdi ne kadar tüfenklisi vardır kutlu olsun!”

Bütün bunların üstüne ocaktan sancak verilenlerin hep bunu hak etmeyen fakat zikredilen ağaya yakın kişilerden olmasınıdan dolayı sancak beyliği verilmesinden rahatsız olan yeniçeriler “ Bu ağa zamanında gidilere ( pezevenk ve ahlaksız) dahi sancak verilür oldu”bu şikayetlerine+

yönelik olarak örnek verdikleri kişi ise kuyumcu Kasım adında bir zattır. Zikredilen Ağa için Kemer ve üskuf yaptığından ağanın teveccühünü kazanmış ve bundan da sancak beyliğine mazhar (!) olmuş.

“Kuyumcu Kasım ki kendüye üskufler ve kemerler işlemekle. Bunca kullarun var ki kimi atan ve deden kuludur. Ol zamandan beru taş yasdanub toprak döşenüb ( bu ifadeyi başka bir twette uzun uzun açıklayacağım) hizmette dururlar, anlara ancak müyesser olmaz+

kuyumcu Kasım gibi kızı sohbette gidilikle meşhur iken ana sancak alıverirsin. Gafilsin( bu ifade Kanuniyedir )”Bu ağanın yaptığı zulmün arz edilmekle bitmeyeceğini ama padişahın hallerine acıyıp bu ağayı azledeceğini düşündüklerinden,

yazdıkları dikkate alınarak Macar ilinden gelmiş ve hala ağzı domuz eti kokan bu ağayı istemediklerini biraz haddi aşan bir uslûpla bildiriyorlar: “ Bu mel’unun kangi fesadını ve kangi kabahatini idelüm, feemma ol hacetimiz değildir, ancak canumuz acıdığından söylerüz.

Bizim günahımız nedir ki bu macar kafiri ki dün gavurdan gelmiş, henüz tomuz eti ağzında koka duruyor onu bize havale idesin.”Bu dediklerinde zerre bir uydurma ve yalan varsa günahlarından dolayı padişahın kendi eliyle ölmek istediklerini beyan eden yeniçeriler birçok hakaret+

gördüklerini de “ Nahak ırzımızı ve namusumuzu paymal edip türlü türlü hakaretler itler, eğer günahımız var ise kendu elinle bizi öldür, bir uğurdan kurtulalum.” Şeklinde arz etmişler. Kanuni’ye babasının adaletini hatırlatan yeniçeriler,

işleri bizzat kendisinin ele alması gerektiğini de ima ederler “ Adil Padişah oğlusun. Atan kimesneye itimad etmezdi, kulun ahvalini kendi görürdü.” Kanuni’yi, işleri vezirlerine güvenip her şeyi onlara bırakmakla suçlayarak:

“ Sen bir alay zalime itimad edüb irha-i inan ( ipleri salmak ) etmişsin” demek suretiyle vezirlerinin zulmünden yakınmaktadırlar. Bu yaşadıkları karşısında daha fazla tahammül edemeyen yeniçeriler, isyanla karışık feryatlarını tehdit vari bir üslupla padişaha arz ederler:

“ Ya biz halimizi kime ağlayalum, elhasıl sabır ve takat kalmadı. Bıçak söküğe erdi, gayetle canumuz acıduğundan sana arzıhal-ı itdük. Ya bu zalimi bizden gider bizi bunun şerrinden halas eyle yahut bir külli fesad ederiz, nice can telef olup nice Müslümanın rızkı zayi ola,

Yeniçeriler giderek cüretlerini arttırmak suretiyle padişahtan, oğullarından ve vezirlerinden rahatsız olduklarını bunlardan bıktıkalrını dile getiriyorlar “ Senden dahi ve oğullarından dahi ve paşalarundan dahi bizar olduk.”

Şehzade Mustafa’nın adının zikredildiği kısımda ise “ Sultan Mustafa ölmekten biz kırılaydık.“ diyerek ona olan Özlem ve sadakatalerini bir kez daha dile getiriyorlar. Üstelik padişaha ‘sen böyle yapar ve bunu adet edersen oğulların da aynısını yapar olan bize olur’şeklinde bir+

ifade de yazarlar: “Senden sonra bu oğulların dahi senin yirüne gelüb anların zamanında böyle bir acemi gavurdan gelmiş hudu sütlü bilmez oğlan gelib ağa olub bize nahak böyle eza ve ceza idib hor ve hakir olsavuz gerek.”

Kanuni’ye son demlerinde olduğunu hatırlatmak bakımından “ Hem ahır ömründür , Allah’ tan kork, bizim halimizi gör. “ demektedirler. Ocağın başına tayin edilecek liyakat sahibi çok kişinin bulunduğunu imaya yönelik olarak adam kıtlığının olmadığını beyan ettiler

“ Adam kıtluğı değildir, bu haramzadeyi üzerimizden gider, şerrin def eyle ve illa olacağını biz dedik, sonra günah bizden değildir” Şehzade Mustafa Özlemi çeken yeniçeriler her fırsatta bunu ifade etmekten çekinmemiştir. O yaşasaydı durum böyle olmazdı diyerek ,

Kanuni’ye açıkça cephe almışlardır: “ Vay bize ne devletsüz başımız var imiş ki Sultan Mustafa gidüb biz kalmak. Bari ol sağ imişse, iş bir türlü dahi olurdu.” Daha fazla devam edemeyen yeniçeriler Kanuni’ye yalvararak

“ Gel Devletlu Padişah nola Padişah oldun ise hele bu kulların halin dahi insaf eyliye. Böyle bir zalimi havale eyleyip hor ve hakir ettirmek olmaz. Bu miskinlerin içinde nice emekdarlarun vardır, bize dahi hayf değil midir? Sen esirgemezsen ya bizi kim esirgesün.”

Şeklinde acizliklerini beyan etmişlerdir. Kendilerini sadık ve dindar olarak tanımlayan yeniçeriler, diğer kulların içki ve kadın ayaklarının ya da oğlancılık huylarının olmadığını beş vakit namazında olduklarını belirterek “ İleru zaman yeniçerileri gibi şarabta, avratta ve

oğlanda değilüz, kavga ve galebede değilüz, beş vakit namazımızda ve hayır duanızdayüz” diye padişahın hizmet bilir kulları olduklarını ifade etmektedirler. Pazarda at oğlanları tarafından dövüldüklerini ifade eden yeniçeriler+

“ Bu ağanın zamanında şöyle hor ve hakir olduk ki şartla ve pazarda at oğlanı bizi döğer oldu, korkumuzdan kimesneye söyleyemez olduk. Allah’tan reva mıdır?” şeklinde ifade etmektedirler. Yeniçeriler, daha evvel bu konuya bir hal çare olur diye ağaya mektup yazdıklarını

fakat bunun ağanın zulümünün artmasından başka bir işe yaramadığını ve padişahtan cesaret alarak onun isteğiyle hareket ettiğini söylemektedirler. “ Geçende kenduye bir kağıt yazub atduk, bulayki insafa gele deyu. Ezayı ve cefayı dahi ziyade etmeğe başladı, meğer senin rızan var

ola ki böyle itler.” Bu durum dağılmazsa daha fazla beklemeyeceklerini de beyan eden yeniçeriler “ Dahi durub bakmak olmaz, vallah vallahi fesad ideriz onat âgâh ve haberdar olasın.“ şeklinde Kanuni’ye bir isyan tehdidi de yaparlar.

Kanuni herkese şarabı yasak etmiş olduğu halde Çok güvendiği adamının yalıda kaç tane meyhane açtığını da araştırmasını tavsiye ederek mektubu sonlandırırlar. “ Sayirlerde şaraba yasağ idersin, sofu deyû itimad ettiğün ağa yalıda kaç meyhane ihdas etmiştir teftiş eylen göresiz.

Pek çok hususta bize ilginç bilgiler aktaran bu belge ilk kez Ord. Prf. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı Hoca tarafından 1967’de belletenin 122. Sayısında yayınlanmıştır. Yarında Rüstem paşaya yazdıkları mektubu paylaşacağım. Keyifli okumalar.



Follow us on Twitter

to be informed of the latest developments and updates!


You can easily use to @tivitikothread bot for create more readable thread!
Donate 💲

You can keep this app free of charge by supporting 😊

for server charges...