Cihan Erd├Ânmez­čî▓­čÉĽ­čľî­čÜ▓

Cihan Erd├Ânmez­čî▓­čÉĽ­čľî­čÜ▓

22-03-2020

08:54

Ya┼čar Kemal'in benim i├žin anlam─▒n─▒ ge├ženlerde yazm─▒┼čt─▒m. Do─čay─▒ en iyi tasvir eden yazard─▒r benim bildi─čim. Romanlar─▒nda pek ├žok bitki ve hayvan t├╝r├╝nden detayl─▒ca bahseder. Ben de bu zor g├╝nlerin her birinde YK romanlar─▒nda ge├žen bir bitki t├╝r├╝n├╝ tan─▒tmaya karar verdim. ─░lki­čĹç

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 1- ├çak─▒rdikeni ─░nce Memed ├žak─▒rdikeni ile ba┼člar. Usta detayl─▒ca tan─▒mlar ├žak─▒rdikenini ve bir yerde ┼č├Âyle der: "Ot bitmez, a─ča├ž bitmez, e┼ček inciri bile bitmez, i┼čte orada ├žak─▒rdikeni keyifle serile serpile biter, b├╝y├╝r, geli┼čir."

Bilimsel ad─▒ Centaura solstitialis'dir (bilimsel isimler italik yaz─▒l─▒r). Asteraceae (Papatyagiller) familyas─▒ndand─▒r. G├╝ne┼č ├ži├že─či, gelin d├╝─čmesi, zerdali dikeni, e┼ček dikeni gibi adlarla da an─▒l─▒r. ─░ngilizcede Yellow star-thistle, St. Barnaby's thistle olarak ge├žer.

Orta Asya'da, Akdeniz ├╝lkelerinde a├ž─▒kl─▒k ve terk edilmi┼č alanlarda, yer yer ├žam ormanlar─▒nda g├Âr├╝l├╝r. ABD California'ya 19. y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒nda gitmi┼č ve yay─▒l─▒c─▒ bir t├╝r haline gelerek tar─▒m alanlar─▒n─▒ istila etmi┼čtir.

Halk aras─▒nda ├╝lser tedavisinde kullan─▒ld─▒─č─▒na ili┼čkin kay─▒tlar bulunmaktad─▒r. Ne var ki atlar yedi─činde y├╝z kaslar─▒ hipertanisitesi sorununa yol a├žarak ├ži─čneme hastal─▒─č─▒ denilen bir soruna yol a├žar ve bu sorun atlar i├žin ├Âl├╝me kadar uzanan etkiler yarat─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 2- Murt ├çal─▒s─▒ Binbo─čalar Efsanesi'nde ┼č├Âyle ge├žer murt ├žal─▒s─▒: "Ben ├Âl├╝rsem benim sinimi ┼čuraya, ┼ču ak ta┼č─▒n, ┼ču yaz─▒l─▒ ta┼č─▒n dibine kazars─▒n─▒z. ├ťst├╝ne murt ├žal─▒s─▒ koyar topra─č─▒ ├Ârtersiniz olur mu?"

Bilimsel ad─▒: Myrtus communis Myrtaceae (Mersingiller) familyas─▒ndan. ─░ngilizce ad─▒ common myrtle. Akdeniz b├Âlgesi, Ortado─ču, Kuzey Amerika'n─▒n ─▒l─▒man b├Âlgeleri ve Avustralya do─čal yay─▒l─▒┼č alan─▒d─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 3- S─▒─č─▒rkuyru─ču ├ľlmez Otu (bu bitki de listede var) roman─▒nda ┼č├Âyle ge├žer: "Aya─ča f─▒rlad─▒, ├žabuk ├žabuk Muhtar Sefer'in ├Âl├╝s├╝n├╝n ├╝st├╝n├╝ kapatt─▒, toprakla, dikenlerle, bu─čday saplar─▒, s─▒─č─▒rkuyru─ču ├ži├žekleriyle, k├╝llerle, tozla..."

Bilimsel ad─▒: Verbascum sp. Familya: Scrophulariaceae (S─▒racaotugiller) ─░ngilizce ad─▒: Mullein D├╝nyada 360 civar─▒nda t├╝r├╝ var. T├╝rkiye'de 248 t├╝r├╝ saptanm─▒┼č, 171'i T├╝rkiye endemi─či. Yani T├╝rkiye s─▒─č─▒rkuyru─ču a├ž─▒s─▒ndan tam bir gen merkezi.

─░ki y─▒ll─▒k olan bitki Avrupa'dan Himalayalar'a ─▒l─▒man ku┼čakta, Kuzey Amerika ve Etiyopya'da do─čal olarak yeti┼čiyor. ├çi├žeklenme yaz aylar─▒nda ger├žekle┼čiyor. T├╝rden t├╝re bitkinin boyu 20 cm'de 150 cm'ye kadar de─či┼čiyor.

Kurudu─čunda odunsu bir yap─▒ al─▒p kolay yanmas─▒ndan ├Ât├╝r├╝ baz─▒ y├Ârelerde ├žoban ├ž─▒ras─▒ da deniyor. Ayr─▒ca burunca, g─▒r├ž, y├Ân otu diye adland─▒r─▒lan t├╝rleri de var.

├çi├žekleri de─či┼čik renk kombinasyonlar─▒nda olabiliyor. En g├╝zel ├ži├že─če sahip t├╝rlerden biri b├╝t├╝n├╝yle Karadeniz'in Trakya b├Âl├╝m├╝nde yay─▒lan, Bulgaristan'daki ├žok s─▒n─▒rl─▒ yay─▒l─▒┼č─▒ d─▒┼čar─▒da tutulursa bir T├╝rkiye endemi─či olan Riva s─▒─č─▒rkuyru─čudur (Verbascum bugilifolium).

├çi├žekleri antik ├ža─člardan beri ila├ž olarak kullan─▒lmaktad─▒r. G├╝n├╝m├╝zde ├Âks├╝r├╝k tedavisinden kulak iltihab─▒na, hayvan yaralar─▒n─▒ tedavi etmekten kulak ekzamas─▒na kadar yayg─▒n t─▒bbi kullan─▒m alan─▒ vard─▒r.

Halk aras─▒nda adet sanc─▒s─▒, romatizma, kulak a─čr─▒s─▒, hemoroid, akci─čer ve ┼čeker hastal─▒klar─▒ ile damar sertli─či durumlar─▒nda kullan─▒m─▒ bilinmektedir. Baz─▒ t├╝rlerinin tohumlar─▒ndaki sapanin maddesi maalesef bal─▒k zehiri olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ndan bal─▒k otu ad─▒yla da bilinmektedir.

Prof. Dr. Metin Sar─▒ba┼č Hocam'─▒n Ya┼čar Kemal'in Bitkileri adl─▒ bir yaz─▒s─▒ varm─▒┼č. Linki a┼ča─č─▒da. Bu yaz─▒y─▒ ┼čimdi g├Ârd├╝m. Eserlerde ge├žen bitki adlar─▒ listelenmi┼č. ─░lgilenenlere toplu bir kaynak olarak ├Âneririm.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 4- Yarpuz Yarpuz i├žin ├žok istek gelmi┼čti. Ustan─▒n pek ├žok eserinde ge├žer yarpuz. H├╝y├╝kteki Nar A─čac─▒'ndan bir aktar─▒m yapay─▒m: "Ben onun ├Âl├╝s├╝n├╝ de dirisini de da─člara, serin sulara, yarpuzlu, yarpuzlar─▒ mor ├ži├žekli, ak ├ža─č┼čakl─▒ p─▒narlara g├Ât├╝rece─čim."

Bilimsel ad─▒: Mentha pulegium Familya: Lamiacea (Ball─▒babagiller) ─░ngilizce ad─▒: Pennyroyal Y├Âresel olarak filiskin, su nanesi, narpuz, p├╝l├╝sken, yabani nane, habak gibi adlar da kullan─▒l─▒r.

D├╝nyada ├žok geni┼č yay─▒l─▒┼č alan─▒ vard─▒r. T├╝rkiye'de de hemen her yerde do─čal olarak bulunur. ├çi├žeklenme Temmuz-Eyl├╝l aylar─▒nda olur. Boyu 10-50 cm aras─▒nda de─či┼čir.

U├žucu ya─člar (pulegon, menthol, menthon vb.) a├ž─▒s─▒ndan zengindir. So─čuk alg─▒nl─▒─č─▒, sin├╝zit, kolera, bron┼čit, t├╝berk├╝loz tedavilerinde; gaz giderici, ├Âks├╝r├╝k kesici, balgam ve idrar s├Âkt├╝r├╝c├╝, adet d├╝zenleyici olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ biliniyor.

Halk k├╝lt├╝r├╝nde ilkbaharda taze yapraklar─▒ndan yemek yap─▒l─▒r, salataya kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Kokusu sinsin diye su kaplar─▒n─▒n a─č─▒zlar─▒na konulur. Suba┼člar─▒nda kebap servisinde alt─▒na yarpuz dallar─▒ serilir. Tarlada ├žal─▒┼čanlar g├╝ne┼čten korunmak i├žin ba┼člar─▒na yarpuz demetleri koyarlar.

Yarpuz suyu ├žok sever. Sulu ortamlarda o kadar s─▒k ve boylu olurlar ki su kayna─č─▒ g├Âr├╝nmez. Halk aras─▒nda s─▒k├ža kullan─▒lan ┼ču s├Âz├╝n nedeni de budur: "Suyun sevmedi─či yarpuz, o da g├Âz├╝nde biter."

Ya┼čar Kemal'in Bitkiileri 5- Kenger Da─č─▒n ├ľte Y├╝z├╝ serisinin ilk roman─▒ olan Ortadirek'de ┼č├Âyle ge├žer: "Veli s├Ânen ate┼če boyuna kenger ta┼č─▒yor, ate┼či bekliyordu."

Bilimsel ad─▒: Gundelia tournefortii Familya: Asteraceae (Papatyagiller) ─░ngilizce: Thistle, acanthus, tumble thistle Tek tohumlu, 20-30cm boyunda, ├žok y─▒ll─▒k otsu bir bitkidir. ├çi├žekleri sar─▒ ya da mor renklerde olabilir.

K─▒br─▒s, M─▒s─▒r, ─░ran, ─░srail, ├ťrd├╝n, Azerbaycan ve T├╝rkmenistan olmak ├╝zere Asya k─▒tas─▒n─▒n ─▒l─▒ml─▒ b├Âlgelerinde yeti┼čir. ├ťlkemizde genellikle Do─ču Anadolu B├Âlgesinde yay─▒l─▒┼č g├Âstermekle birlikte de─či┼čik iklim ve rak─▒mlarda da yeti┼čmektedir.

Tatl─▒ kenger, kenger sak─▒z─▒, sak─▒z otu, ├žad─▒r dikeni, kanak sak─▒z─▒ gibi ├že┼čitli isimlerle de an─▒lmaktad─▒r. Do─ču Anadolu'da enginara benzeyen ba┼č├ž─▒─č─▒ ve taze saplar─▒ sebze olarak yenilir.

─░├ž Anadolu ve Akdeniz b├Âlgesinde meyveleri kavrulduktan sonra ta┼č dibeklerle d├Âv├╝l├╝p elenmesiyle elde edilen ├╝r├╝n Kenger kahvesi olarak t├╝ketilmektedir. Diyabet, a─čr─▒ kesici, kramp ├ž├Âz├╝c├╝, haz─▒ms─▒zl─▒─č─▒ giderici, sinirleri g├╝├žlendirici, ve migrene kar┼č─▒ yararl─▒ oldu─ču bilinir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 6- Kat─▒rt─▒rna─č─▒ Al G├Âz├╝m Syreyle Salih roman─▒nda ┼č├Âyle ge├žer: "Hasan Ustan─▒n g├Âmle─činin ├╝st├╝nde her zaman bir ├ži├žek as─▒l─▒ durur. Ne ├ži├že─či olursa olsun. Baharda kat─▒rt─▒rna─č─▒d─▒r."

"Al G├Âz├╝m Seyreyle Salih" Karadeniz'de ge├žen bir romand─▒r. Kat─▒rt─▒rna─č─▒ ise tipik bir maki bitkisidir. Ama usta maki floras─▒n─▒n Karadeniz'in sahile yak─▒n, ─▒l─▒k kesimlerinde de do─čal olarak bulundu─čunu bilecek kadar kusursuz bir do─ča g├Âzlemcisidir.

Bilimsel ad─▒: Spartium junceum Familya: Baklagiller (Fabaceae) ─░ngilizce ad─▒: Spanish broom, genista, spartium T├╝rkiye'de yerel olarak boruk da denilir. Genel yay─▒l─▒┼č alan─▒ Akdeniz'dir. Ama ├╝lkemizde Karadeniz k─▒y─▒lar─▒nda da do─čal olarak bulunur.

├çi├žeklenme Nisan-Temmuz aylar─▒nda olur. ├çi├žeksiz hali ├žok estetik de─čildir. ├çi├žeklerinin halk t─▒bb─▒nda ├╝lser tedavisinde kullan─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Tohumlar─▒ baklagiller familyas─▒ tohumlar─▒n─▒n genel ├Âzelliklerini g├Âsterir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 7- P├╝ren ─░nce Memed 1'de ┼č├Âyle ge├žer: "...K─▒y─▒lar─▒ sazl─▒kt─▒r. Uzun bacakl─▒ toylar─▒n yata─č─▒... P├╝reni burcu burcu kokar..."

Bilimsel ad─▒: Erica manipuliflora (di─čer Erica t├╝rlerine ve Calluna -s├╝p├╝rge ├žal─▒s─▒- bitkisine de p├╝ren denilebilmektedir) Familya: Ericaceae (Fundagiller) ─░ngilizce: Heathi heather, tree heather, summer heather, autumn heather Funda, s├╝p├╝rge otu, ├žal─▒ms─▒ funda, g├╝z fundas─▒

─░talya'dan L├╝bnan'a kadar uzanan ┼čeritte do─čal olarak yeti┼čen bir Do─ču Akdeniz bitkisidir. ├ťlkemizde ─░stanbul, ─░zmir, Mu─čla, Antalya, Mersin, Adana ve Hatay ├ževrelerinde deniz seviyesinden 1500 m y├╝kseltiye kadar alanlarda g├Âr├╝l├╝r.

├çi├žekleri polen ve nektar potansiyeli a├ž─▒s─▒ndan en ├╝st kategori olan dominant d├╝zeydedir. Bu nedenle bal ├╝retimi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir bitkidir. ├ľzellikle Mu─čla b├Âlgesinde ├╝retilen ├žam bal─▒nda p├╝ren kar─▒┼č─▒m─▒ da olmaktad─▒r.

Karacao─član'─▒n Yaz Gelip De (Olur) ┼čiirinde de kendine yer bulur: ... Ar─▒lar da konmaz oldu p├╝rene ┼×├╝k├╝r olsun bu sevday─▒ verene Sabahtan kalk─▒p da dostu g├Ârene Dostun sa├ž─▒ ├ž─▒─č ├Ârg├╝l├╝ tel olur ...

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 8- ├çiri┼č otu Da─č─▒n ├ľte Y├╝z├╝ serisinin ilk roman─▒ Orta Direk'te ┼č├Âyle ge├žer: "Ali oradan, kurumu┼č bir g├╝z ├žiri┼či kopard─▒. Ucunu k─▒rd─▒. ─░├žinden k├╝├ž├╝c├╝k, mavi ─▒┼č─▒lt─▒l─▒ bir tek ar─▒ ├ž─▒kt─▒ u├žtu."

Bilimsel ad─▒: Asphodelus aestivus Familya: Asphodelaceae ─░ngilizce: Affodill Halk aras─▒nda yalanc─▒ ├žiri┼č, ├žiri┼člik, deve so─čan─▒, kirgi├žk├Âk├╝, yabani p─▒rasa, beyaz ├žiri┼č gibi isimlerle de an─▒lmaktad─▒r.

Baz─▒ Arap ├╝lkeleri, Afrika ─▒l─▒man ku┼ča─č─▒, T├╝rkiye ve Avrupa'n─▒n bir k─▒sm─▒nda do─čal yay─▒l─▒┼č g├Âsterir. 50-150 cm aras─▒nda boylanabilir. ├çi├žeklenme nisan-may─▒s aylar─▒nda ger├žekle┼čir. Bezelyeye benzeyen meyveleri olur.

├çiri┼č otunun k├Âk, ├ži├žeklenen g├Âvde ve tohumlar─▒ besin olarak, yapraklar─▒ ise yemek ve konserve yap─▒m─▒nda kullan─▒l─▒r. ─░talya'da Rignano Garganico peynirlerinin yap─▒m─▒nda yapraklar─▒ndan yararlan─▒l─▒r. T├╝rkiye'de otlu peynir yap─▒m─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r.

Ehram kuma┼č─▒na sertlik ve parlakl─▒k kazand─▒rmak i├žin kullan─▒l─▒r. Halk aras─▒nda hemoroid, sa├žk─▒ran ve mafsal a─čr─▒lar─▒n─▒n tedavisinde, ekzama ve abse tedavisinde de kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bitki G├Ânen y├Âresinde h─▒drellez kam├ž─▒s─▒ olarak tan─▒nmaktad─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 9- Ilg─▒n Yeniden ─░nce Memed'e d├Ânelim. Ilg─▒n ┼č├Âyle ge├žer ─░nce Memed'de. "Bu Horali nereden gelmi┼čti, belli de─čildi. Bostanc─▒─ča yak─▒┼č─▒yordu. Ilg─▒nlar nas─▒l yad─▒rgamadan Bostanc─▒kta duruyorsa, Horali de ├Âyle duruyordu."

Bilimsel ad─▒: Tamarix spp. Familya: Tamaricaceae (Ilg─▒ngiller) ─░ngilizce: Tamarix Avrasya'n─▒n bir├žok b├Âlgesinde yeti┼čmektedir. Ilg─▒n ad─▒n─▒ Konya'n─▒n Ilg─▒n il├žesinden almaktad─▒r. 90 civar─▒nda farkl─▒ t├╝r├╝ bulunmaktad─▒r.

Herdem ye┼čildir. ├çi├žeklenme yaz─▒n olur. Pembe ve beyaz renkte ├ži├žek a├žar. Kurak alanlarda, tuzlu topraklarda ve tuzlu su kenarlar─▒nda ya┼čamaya uyum sa─člam─▒┼č olmas─▒ ay─▒rt edici, ├╝st├╝n ├Âzelliklerinden biridir. Peyzaj d├╝zenlemelerinde s├╝s bitkisi olarak yayg─▒n olarak kullan─▒l─▒r.

Yaprak ve k├Âkleri kaynat─▒larak ├žay olarak i├žilebilir. ─░shale iyi geldi─či, i┼čtah a├ž─▒c─▒ olarak kullan─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Yapraklar─▒ yak─▒larak t├╝ts├╝ olarak da kullan─▒l─▒r ve burun kanamas─▒n─▒ kesti─či s├Âylenir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 10- Yo─čurt Otu Da─č─▒n ├ľte Y├╝z├╝ serisinin ikinci roman─▒ Yer Demir G├Âk Bak─▒r'dan: "Yuvalar─▒n─▒n a─čz─▒nda her zaman bir ├ži├žek biter. Ya bir yo─čurt ├ži├že─či, ya bir pampal, ya a─č─▒n a─čac─▒ ├ži├že─či, ya bir su p├╝reni. O ku┼č ├ži├žeksiz edemez."

Bilimsel ad─▒: Galium aparine Familya: Rubiaceae (K├Âkboyas─▒giller) ─░ngilizce: Cleavers T├╝rkiye'de halk aras─▒nda yap─▒┼čkan otu, ├žoban s├╝ze─či, s├╝nnetlik otu, kazotu gibi adlarla da an─▒l─▒r. ─░ngilizcede de bed straw, sticky bob gibi pek ├žok isim g├Âr├╝lmektedir.

D├╝nyan─▒n hemen her b├Âlgesinde g├Âr├╝l├╝r. Sar─▒ ├ži├žekli yo─čurt otu (Galium verum) ender bulunur. Tek y─▒ll─▒k bir bitkidir. Yenilebilir. Meyveleri olgunla┼čmadan ├Ânce yapraklar─▒ndan yemek yap─▒labilir. T├╝yl├╝, yap─▒┼čkan yapraklar─▒ sayesinde kolayca tutunup t─▒rmanabilir.

├çi├žeklenme bahar ve yaz ba┼č─▒nda olur. ├çay─▒ (yapraklar─▒ndan) yap─▒l─▒p i├žilir. ├çay─▒n─▒n b├Âbrek, karaci─čer ve dala─ča iyi geldi─či s├Âylenir. Halk t─▒bb─▒nda deri hastal─▒klar─▒ndan yan─▒k tedavisine, lenf sisteminden yaralanmalara kadar pek ├žok alanda kullan─▒l─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 11- ─░tburnu ├ť├ž Anadolu Efsanesi kitab─▒n─▒n K├Âro─člunun Meydana ├ç─▒k─▒┼č─▒ b├Âl├╝m├╝nde; "├çaml─▒belde ├žam kokular─▒, s├╝mb├╝l, nergis, itburnu ├ži├že─či kokusuyla kar─▒┼č─▒yordu. Yosun tutmu┼č p─▒narlar ┼č─▒r─▒ld─▒yor, mor menek┼če p─▒nar k─▒y─▒lar─▒nda morar─▒yordu."

Bilimsel ad─▒: Rosa canina ve di─čer Rosa t├╝rleri Familya: Rosaceae (G├╝lgiller) ─░ngilizce: Rose hip, dog rose Usta'n─▒n itburnu dedi─či bitkiyi biz ku┼čburnu olarak biliyoruz. Ama halk aras─▒nda bu adlarla birlikte g├╝lburnu, k├Âpek g├╝l├╝, yabang├╝l├╝, ┼čillan, delig├╝l olarak da an─▒l─▒r.

D├╝nyan─▒n pek ├žok b├Âlgesine yay─▒lm─▒┼č 200 kadar t├╝r├╝ bulunur. T├╝rkiye'de 25 t├╝r├╝ saptanm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n ├žo─ču Karadeniz b├Âlgesindedir. Yaln─▒zca G├╝m├╝┼čhane'de 11 farkl─▒ takson bulunmaktad─▒r.

Bilinen en g├╝├žl├╝ C vitamini kaynaklar─▒ndan biridir. Bununla birlikte g├╝├žlendirici tonik, doku ve dama b├╝z├╝c├╝, ba─č─▒rsak d├╝zenleyici ve antiseptik etkileri de bilinmektedir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 12- ├çitlembik Art─▒k s─▒rada bira a─ča├ž var. Allah─▒n Askerleri, Kesikba┼č Hikayesi ─░stanbul Kolu b├Âl├╝m├╝nden; "Metin ne ku┼člara, ne ku┼č├žulara, ne de Florya d├╝zl├╝─č├╝ne bakt─▒, ├žitlembik a─čac─▒n─▒n alt─▒na oturur oturmaz ba┼č─▒ g├Â─čs├╝ne d├╝┼č├╝verdi, hemencecik uyudu."

Bilimsel ad─▒: Celtis australis Familya: Ulmaceae (Karaa─ča├žgiller) ─░ngilizce: Nettle tree, hackberry, beaverwood ├çitlenbik diye yaz─▒ld─▒─č─▒ kaynaklar da bulunmaktad─▒r.

Celtis australis Kuzey Afrika, G├╝ney Avrupa ve T├╝rkiye'de do─čal olarak yeti┼čir. Ancak 75 kadar Celtis t├╝r├╝n├╝n ├žok daha geni┼č yay─▒l─▒┼č alan─▒ vard─▒r. Bunlardan baz─▒lar─▒ herdem ye┼čil baz─▒lar─▒ da k─▒┼č─▒n yapra─č─▒n─▒ d├Âken a─ča├žt─▒r.

Y├Âresel olarak da─čan, da─čda─čan, dardahan, ├žitemik, ├ž─▒tl─▒k da denilen a─čac─▒n meyveleri tanensiz ve lezzetlidir. K─▒tl─▒k zamanlar─▒nda hayvanlara ye┼čil yem olarak verildi─činden k─▒rsal ekonomi a├ž─▒s─▒ndan de─čerlidir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 13- P─▒trak Da─č─▒n ├ľte Y├╝z├╝ serisinin ├╝├ž├╝nc├╝ kitab─▒ ├ľlmez Otu'nda bakal─▒m p─▒trak nas─▒l ge├žiyor: "G├╝ne┼č y├╝kseldik├že ortal─▒k k─▒zd─▒r─▒yor, P─▒traklardan ac─▒ bir koku, s─▒cak, d├Ârt bir yana, suya, a─ča├žlara, otlara siniyor."

Bilimsel ad─▒: Xanthium sp. Familya: Asteraceae (Papatyagiller) ─░ngilizce: Coclebur T├╝rkiye'nin hemen her b├Âlgesinde yeti┼čir. D├╝nya genelinde 30 t├╝r├╝ vard─▒r. T├╝rkiye'de 3 t├╝r 3 alt t├╝r olmak ├╝zere 6 taksonla temsil edilir.

T├╝rkiye'de yeti┼čen t├╝rler: X. spinosum: p─▒trak; X. strumarium: koca p─▒trak; X. oriantale: domuz p─▒tra─č─▒. Haziran-temmuz aylar─▒nda ├ži├žeklenme olur. A─čustos-eyl├╝l aylar─▒nda meyve olgunla┼č─▒r. A┼ča─č─▒daki foto─črafta bitkinin di┼či ve erkek ├ži├žekleri g├Âr├╝nmektedir.

Tohumunda %25 oran─▒nda ya─č bulunmaktad─▒r. Geleneksel ├çin t─▒bb─▒nda deri hastal─▒klar─▒ ve kanser tedavisinde kullan─▒lmaktad─▒r. Bitkiden elde edilen kafeik asidin kan ┼čekerini d├╝zenleyici etkisi fareler ├╝zerinde yap─▒lan deneylerde g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 14- Mant─▒var Karacao─član efsanesinden: Hey mant─▒var mant─▒var Mant─▒var─▒n vakt─▒ var Mant─▒vara gelenin Cennette be┼č taht─▒ var ... Bu t├╝rk├╝y├╝ mant─▒var gibi ├Âl├╝ms├╝z olan Ruhi Su'nun sesinden dinlemek i├žin:

Bilimsel ad─▒: Helichrysum sp. Familya: Asteraceae (Papatyagiller) ─░ngilizce: Everlasting, sun gold Ad─▒ Latince helios=g├╝ne┼č, chrysos=alt─▒ndan gelir. T├╝rk├žede ├Âlmez ├ži├žek, ├Âlmez otu, alt─▒n ├ži├žek, saman ├ži├že─či, herdemtaze, sar─▒ solmaz gibi onlarca ad kullan─▒l─▒r.

D├╝nya genelinde ├žok fazla t├╝r├╝ bulunur. T├╝rkiye'de de olduk├ža fazla t├╝rle temsil edilir. Kurumu┼č ├ži├žekleri s├╝s ve dekorasyon amac─▒yla bolca kullan─▒l─▒r.

├çay─▒ safra d├╝zenleyici ve di├╝retik olarak kullan─▒l─▒r. Ayr─▒ca b├Âbrek ta┼č─▒ d├╝┼č├╝r├╝lmesinden yan─▒k ve yaralar─▒n iyile┼čtirilmesine, kalp at─▒┼člar─▒n─▒n d├╝zenlenmesinden ast─▒m ve kulak rahats─▒zl─▒klar─▒na kadar pek ├žok hastal─▒─č─▒n tedavisinde kullan─▒l─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 15- S├╝tle─čen Al G├Âz├╝m Seyreyle Salih'ten: "Salih ar─▒ya dalm─▒┼čt─▒. Onu en ince ayr─▒nt─▒s─▒na kadar g├Âzlerinin ard─▒na i┼čliyordu. Bu ar─▒y─▒ uzun y─▒llar b├Âyle, s├╝tle─čen ├ži├že─činin ├╝st├╝nde g├Ârs├╝n diye. Ar─▒ da, sanki az ├Ânceki azg─▒n, ├ž─▒ld─▒rm─▒┼č ar─▒ o de─čilmi┼č..."

Bilimsel ad─▒: Euphorbia sp. Familya: Euphorbiaceae (S├╝tle─čengiller) ─░ngilizce: Euphorbia, gum-plant, catapuce... T├╝rk├žede farkl─▒ t├╝rlerine verilen s├╝tl├╝├žeti, s├╝tlenge├ž, ha┼čul, kabarga├ž, zerena, s├╝tl├╝ a─č─▒ gibi adlar bulunmaktad─▒r.

D├╝nyan─▒n pek ├žok b├Âlgesinde, ├Âzellikle tropikal alanlarda 2000'in ├╝zerinde taksonla temsil edilir. T├╝rkiye'de 109 s├╝tle─čen taksonu bulunmaktad─▒r ve 16 tanesi endemiktir. S├╝tle─čen ad─▒n─▒ salg─▒ borular─▒nda bulunan s├╝te benzer lateks maddesinden al─▒r.

Toksik etkileri olan lateks deride ve mukozalarda ┼čiddetli inflamasyon yaparak b├╝ll├Âz lezyonlara, toksik reaksiyonlara yol a├žabilir. Bu nedenle bal─▒k avlamak i├žin de yasa d─▒┼č─▒ olarak kullan─▒l─▒r. Ad─▒yaman'da organik s├╝tle─čen bal─▒ ├╝retimi yap─▒lmaktad─▒r.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 16- Sedir Alageyik efsanesinden: "T├╝fe─čini, heybesini bir sedir a─čac─▒n─▒n dal─▒na asm─▒┼čt─▒. Sedir, ├žam, yarpuz, ├žimen, taze p─▒nar suyu kokuyordu ortal─▒k... Da─č─▒n bir sarho┼člu─ču vard─▒. Halili a┼čk gibi, tutku gibi b├╝y├╝l├╝yordu..."

Bilimsel ad─▒: Cedrus libani Familya: Pinaceae (├çamgiller) ─░ngilizce: Cedar of Lebanon Halk aras─▒nda a─ča├žtan elde edilen ├Âz suyundan dolay─▒ katran ya da katran a─čac─▒ olarak da bilinir. Foto─črafta sonbaharda olu┼čan erkek ├ži├žek g├Âr├╝lmektedir.

Do─čal olarak s─▒n─▒rl─▒ ┼čekilde L├╝bnan'da ve yayg─▒n ┼čekilde Toroslar'da yeti┼čir. G─▒lagm─▒┼č destan─▒nda, G─▒lgam─▒┼č'─▒n yard─▒mc─▒s─▒ Enkidu ile birlikte sedir orman─▒n─▒ ele ge├žirmek i├žin orman─▒n koruyucusu Huwawa ile sava┼č─▒ detayl─▒ca anlat─▒l─▒r. Bu sava┼č bilinen en eski orman k─▒y─▒m─▒d─▒r.

Toroslar'─▒n y├╝kseklerinde, ta┼čl─▒ ├žak─▒ll─▒ topraklarda kolayl─▒kla yeti┼čir. Bu nedenle y├Âr├╝k k├╝lt├╝r├╝nde de ├Ânemli yeri vard─▒r. Antik ├ža─člarda ticareti en ├žok yap─▒lan a─ča├ž t├╝r├╝d├╝r. Rahmetli hocam─▒z Faik Yalt─▒r─▒k'a g├Âre ad─▒n─▒ kozalakl─▒ a─ča├ž anlam─▒na gelen "kedros"tan almaktad─▒r.

Bir ├╝lke bayra─č─▒nda (L├╝bnan) yer bulan tek a─ča├ž fig├╝r├╝d├╝r (Kanada bayra─č─▒nda ┼čeker ak├žaa─čac─▒n─▒n yapra─č─▒ yer almaktad─▒r; yeri gelmi┼čken Fenerbah├že armas─▒nda da me┼če yapra─č─▒ sembolize edilmi┼čtir). Gen├ž bireyleri yana do─čru yatan tepe s├╝rg├╝n├╝ nedeniyle rahatl─▒kla ay─▒rt edilir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 17- ├çeti otu Turnalar ├Âyk├╝s├╝nden; "G├╝lbahar memelerini a├žt─▒, a─čz─▒ a┼ča─č─▒ topra─ča uzand─▒. Toprakta inleyerek s├╝r├╝n├╝yordu. Memelerini ince dikenli ├žeti otu y─▒rtt─▒k├ža daha da kuduruyordu, kanl─▒ memelerini silmeden, toza topra─ča belenmi┼č kanl─▒ memelerle..."

Bilimsel ad─▒: Prosopis farcta Familya: Fabaceae (Baklagiller) ─░ngilizce: Syrian mesquite Hindistan, ─░ran, Ortado─ču, T├╝rkiye, K─▒br─▒s ve Kuzey Afrika'da do─čal olarak yeti┼čir. T├╝rkiye'de genel olarak g├╝ney ve g├╝neydo─čuda g├Âr├╝l├╝r. ├çedi otu da denmektedir.

Fasulye, bakla, soya, nohut, mercimek gibi di─čer baklagiller familyas─▒ bitki cinsleri ile akrabad─▒r. 30-100 cm kadar boylan─▒r. Dikenlidir. May─▒s-A─čustos aylar─▒nda g├Âr├╝len ├ži├žekleri polen a├ž─▒s─▒ndan ├žok zengindir. Meyveleri zamanla pembeden kahverengiye d├Ân├╝┼čerek olgunla┼č─▒r.

Pamuk, zeytin, meyve bah├želeri gibi tar─▒m arazilerinde bolca g├Âr├╝l├╝r ve yabanc─▒ ot olarak de─čerlendirildi─činden ├žift├žiler taraf─▒ndan pek sevilmez ve m├╝cadele edilir.

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 18- P─▒rnal Me┼česi Yanan Ormanlarda 50 G├╝n'den; "┼×u a─čaca bak─▒n. Bu a─ča├ž yere yap─▒┼čm─▒┼č├žas─▒na yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Uzayamamas─▒n─▒n sebebi ke├židir. ├ç─▒kan dallar─▒n─▒ yer, ├ž─▒kan dallar─▒n─▒ yer. A─ča├ž da bu y├╝zden uzayamaz, yay─▒l─▒r. Bu ne a─čac─▒d─▒r? P─▒rnal me┼česi..."

Bilimsel ad─▒: Quercus ilex Familya: Fagaceae (Kay─▒ngiller) ─░ngilizce: Holm oak Me┼če T├╝rkiye ormanlar─▒nda en yayg─▒n bulunan a─ča├ž cinsidir. Me┼čelerin d├╝nyada y├╝zlerce farkl─▒ t├╝r├╝ bulunur. T├╝rkiye'de p─▒rnal me┼česi ile birlikte 18 me┼če t├╝r├╝ do─čal olarak yeti┼čir.

Palamud a─čac─▒, pernar a─čac─▒, piynar, p─▒rnar gibi pek ├žok yerel adla an─▒lmaktad─▒r. Yunanca p─▒rnari me┼če ├žal─▒s─▒ anlam─▒na gelir. P─▒rnal me┼česi bir Bat─▒ Akdeniz a─čac─▒d─▒r. T├╝rkiye'de ├žo─čunlukla Ege, Akdeniz ve Karadeniz'de do─čal olarak bulunur.

15 m kadar boy yapabilse de insan bask─▒s─▒ nedeniyle ├žal─▒ formunda kal─▒r. Ya┼čar Kemal ayn─▒ eserde Hakk─▒ ├ľzkan'dan aktar─▒r: "Ben ┼čimdiye kadar bu me┼čenin yar─▒m metreyi ge├žmi┼čini g├Ârmemi┼čtim... Ama ├╝├ž metreli─čini d├Ârt metreli─čini g├Âz├╝mle g├Ârd├╝m. ─░nand─▒m ki bu ke├žinin etti─čidir."

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 18- D├Ângele Ortadirek'ten; "D├Ângele bozk─▒r─▒n en ├Ânemli bitkisi, dikenidir. Yaz─▒n tatl─▒ bir ye┼čildeyken dikenleri kadar k├Âkleri de sa─člamd─▒r.G├Âr├╝nt├╝s├╝ de bozk─▒ra can verir, hayat ba─č─▒┼člar... Kuruyunca k├Âk├╝ zay─▒flar. Esen yellerin ├Ân├╝ne d├╝┼čer sonra..."

Bilimsel ad─▒: Salsola koli Familya: Chenopodiaceae (Ispanakgiller) ─░ngilizce: Tumbleweed, Russian thistle, saltwort, common saltwort, winwitch Ad─▒ Latince tuz anlam─▒na gelen sallere'den gelir. Tuzlu, kuru topraklara uyumunu ad─▒ bile ortaya koyar.

Western filmlerde r├╝zgarla yuvarlanarak hareket eden bitkidir. D├Ângele (salsola)'nin pek ├žok alt t├╝r├╝ ve varyetesi bulunur. Do─čal olarak Amerika hari├ž her yerde bulunur. Amerika'ya insan eliyle gitmi┼č ve ├Âzellikle Kuzeybat─▒'da yay─▒lm─▒┼čt─▒r. Linki t─▒klay─▒n:

Ya┼čar Kemal Ortadirek'te ┼č├Âyle devam eder: "Orta g├╝zden sonra esen ulu yeller toprakta dikili hi├žbir d├Ângele b─▒rakmamacas─▒na ├žabalar... Y├╝zlerce, binlerce d├Ângele bozk─▒ra a─čar. Bozk─▒r sar─▒, alt─▒n par─▒lt─▒s─▒na bo─čulur. Bozk─▒r g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na batar, balk─▒r..."

Ya┼čar Kemal'in Bitkileri 19- Hay─▒t ─░nce Memed'e d├Ânelim: "Seller s├╝tbeyaz ├žak─▒lta┼člar─▒n─▒, ├žam kabuklar─▒n─▒, kam─▒┼č, a─č─▒na─čac─▒ k├Âklerini s├╝r├╝klemi┼č buraya, hay─▒t ├žal─▒l─▒klar─▒n─▒n dibine y─▒─čm─▒┼čt─▒. Bundan sonra gelen seller boyuna hay─▒t ├žal─▒s─▒na gelip durmu┼člar, onu s├Âkemeyip..."

Bilimsel ad─▒: Vitex agnus-castus Familya: Lamiaceae (Ball─▒babagiller) ─░ngilizce: Chaste tree, agnus castus, chasteberry, vitex T├╝rk├žede namus a─čac─▒ da denilir. Yunancada agnos-castos namuslu, iffetli anlam─▒na gelir. Homeros'un ─░lyada Destan─▒'nda namus simgesi olarak ge├žer.

Namus a─čac─▒ denmesinin temel nedeni erkeklerde cinsel iste─či azalt─▒c─▒ etkisinin ├žok eski zamanlardan beri biliniyor olu┼čudur. Bununla birlikte prostat kanserinin ├Ânlenmesinde kullan─▒lmaktad─▒r.

Haziran-Temmuz aylar─▒nda ├ži├žeklenme olur. Sonbaharda meyveleri olgunla┼č─▒r. Genellikle mor ├ži├žekli olmas─▒na ra─čmen beyaz ve pembe ├ži├žekli de olabilir.

Hay─▒t asl─▒nda tam bir kad─▒n bitkisidir. Menapozdan d├╝zensiz adet tedavisine, rahim kist ve iltihaplar─▒ndan sivilce ve akne tedavisine, annelerde s├╝t ├╝retimini art─▒rmadan depresyona kadar pek ├žok alanda bin y─▒llard─▒r kullan─▒l─▒r.



Follow us on Twitter

to be informed of the latest developments and updates!


You can easily use to @tivitikothread bot for create more readable thread!
Donate ­čĺ▓

You can keep this app free of charge by supporting ­čśŐ

for server charges...